Vasi Tayini Nasıl Yapılır? Vasi Atanması Şartları ve Vesayet İşlemleri

Vasi tayini, kendisini veya malvarlığını korumak için hukuki desteğe ihtiyaç duyan kişinin kanundaki şartlar çerçevesinde bir temsilciye kavuşmasını sağlar. Vasi atanmasına, korunması gereken kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesi karar verir. Aile içinde bir kişinin vasi olarak belirlenmesi veya bankanın vasi kararı istemesi, tek başına vasilik sıfatı kazandırmaz.

Vesayet işlemlerinde önce kişinin neden korunmaya ihtiyaç duyduğu belirlenir. Ardından uygun vasi seçilir ve yapılacak işlemler için gerekli izinler değerlendirilir. Sağlık sorunları, ileri yaş, aile içi anlaşmazlık veya malvarlığını yönetme güçlüğü aynı hukuki sebep değildir. Bu yazıda başvurudan görevin sona ermesine kadar izlenecek yolu, Türk Medeni Kanunu'nun vesayet hükümleri ve 2024 yılında yapılan değişiklikler çerçevesinde ele alıyoruz.

Vasi nedir, vesayet ne anlama gelir?

Vesayet, velayet altında bulunmayan küçüklerin ve kanunda belirtilen sebeplerle kısıtlanan erginlerin korunmasına yönelik hukuki kurumdur. Vasi, vesayet altındaki kişinin kişisel ve malvarlığına ilişkin menfaatlerini korur; kanunun ve mahkeme kararının çizdiği sınırlar içinde onu temsil eder. Bu görev, kişinin malvarlığının vasiye devredilmesi anlamına gelmez.

TMK m. 397 uyarınca vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vesayet, velayetten farklıdır. Anne veya babanın çocuğa ilişkin velayet yetkileriyle mahkemece atanan vasinin yetkileri aynı kapsamda değerlendirilmez. Velayete ilişkin uyuşmazlıklar için velayet davası ve velayetin değiştirilmesi sayfamız incelenebilir.

Hangi durumlarda vasi atanır?

Her korunma ihtiyacı mutlaka tam kapsamlı vesayet gerektirmez. Mahkeme, kanuni sebebin gerçekleşip gerçekleşmediğini ve uygun koruma biçimini değerlendirir. Başlıca vesayet sebepleri şunlardır:

• Velayet altında bulunmayan küçükler: TMK m. 404 gereğince vesayet altına alınırlar. Anne ve babanın hukuki durumu ile velayetin kimde bulunduğu araştırılır.
• Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı: TMK m. 405 kapsamında kişinin işlerini görememesi, korunma ve bakım için sürekli yardıma ihtiyaç duyması veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokması değerlendirilir.
• Savurganlık, bağımlılık veya kötü yönetim: TMK m. 406'daki davranışlarla birlikte kişinin kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesi ve devamlı korunma ihtiyacı veya başkalarının güvenliğine yönelik tehdit gibi kanuni şartlar aranır.
• Kesinleşmiş hapis cezasının infazı: TMK m. 407'nin güncel metnindeki talep ve korunma ihtiyacı esasları uygulanır.
• Kişinin kendi talebi: Yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik veya ağır hastalık nedeniyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ortaya koyan ergin kişi, TMK m. 408 uyarınca kısıtlanmasını isteyebilir.

Bir kişinin ailesinin uygun bulmadığı harcamalar yapması ya da yakınlarıyla anlaşamaması, tek başına kısıtlama için yeterli değildir. Başvuruda hukuki sebebi destekleyen somut olaylar ve belgeler açıklanmalıdır. Kısıtlanan ergin çocukların kural olarak velayet altında bırakılmasına ilişkin TMK m. 419 hükmü de ayrıca gözetilir; her dosyada mutlaka ayrı bir vasi atanacağı varsayılmamalıdır.

Yaşlılık, Alzheimer ve engellilik durumunda vasi tayini

İleri yaş veya belirli bir engellilik oranı, kişiyi kendiliğinden hukuki işlem yapamaz hâle getirmez. Alzheimer veya demans tanısında da tanının kişinin işlerini yönetmesine ve korunma ihtiyacına etkisi araştırılır. Yakınların açıklamaları ve mevcut tıbbi kayıtlar incelemeye yardımcı olur; akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayalı kısıtlama kararı için TMK m. 409 uyarınca resmî sağlık kurulu raporu gerekir.

Yalnızca bedensel rahatsızlığı bulunan ve hukuki işlemlerin anlamını değerlendirebilen kişinin durumu farklıdır. Kendi isteğine dayalı kısıtlama şartları veya belirli bir iş için temsil ihtiyacı ayrıca ele alınabilir. Ailenin işlerini kolaylaştırma isteği, kişinin iradesinin ve kanuni şartların yerine geçmez.

Hapis cezası alan herkese vasi atanır mı?

Hayır. Bir yıl veya daha uzun hapis cezasına mahkûmiyetin otomatik kısıtlama doğuracağı yönündeki eski bilgi güncel değildir. 12 Mart 2024 tarihinde yayımlanan 7499 sayılı Kanun ile TMK m. 407 değiştirilmiştir.

Güncel düzenlemede, kesinleşmiş hapis cezasını çekmek üzere ceza infaz kurumunda bulunan ergin kişi, kendi isteği üzerine kısıtlanabilir veya kendisine kayyım atanabilir. Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasının infazı için ceza infaz kurumunda bulunan ergin kişi ise isteği olmasa da kişiliğinin veya malvarlığının korunması bakımından gerekli görülürse kısıtlanabilir. Beş yıllık ceza da tek başına otomatik kısıtlama sebebi değildir. Vesayet makamı karar vermeden önce hükümlüyü dinler.

Vasi tayini hangi mahkemede ve kim tarafından istenir?

Başvuru, korunması gereken kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine yapılır. Aile hukukuyla bağlantılı olması, vasi tayininde aile mahkemesinin görevli olduğu anlamına gelmez. Vasi adayının başka bir şehirde yaşaması da yetkiyi tek başına değiştirmez.

Eş, çocuklar, diğer yakınlar veya korunma ihtiyacını bilen ilgililer durumu mahkemeye bildirebilir. Kanunda belirtilen kamu görevlileri ve makamlar da görevleri sırasında öğrendikleri vesayet ihtiyacını bildirmekle yükümlüdür. Kişinin kendi isteğini arayan kısıtlama sebeplerinde bu şart ayrıca sağlanmalıdır.

Günlük dilde “vasi tayini davası” veya “vesayet davası” denilse de vesayet işleri HMK m. 382 kapsamında çekişmesiz yargı işidir. Mahkeme, kanunda aksi öngörülmedikçe gerekli araştırmayı kendiliğinden yapar. Başvuruyu mutlaka bir yakına karşı açılacak husumetli dava şeklinde kurmak gerekmez.

Vasi tayini için gerekli belgeler nelerdir?

Her başvuruya uygulanacak tek bir belge listesi bulunmaz. Başvurunun sebebine göre değişmekle birlikte aşağıdaki bilgi ve belgeler dosyanın değerlendirilmesini kolaylaştırır:

• Korunma ihtiyacını, dayanak olayları ve talebi açıklayan imzalı başvuru dilekçesi
• Korunması istenen kişinin kimlik ve yerleşim yeri bilgileri
• Başvuranın kişiyle yakınlığını veya ilgisini açıklayan bilgiler
• Vasi adayının kimlik, adres, iletişim bilgileri ve görevi üstlenmeye uygunluğuna ilişkin açıklamalar
• Sağlık sebebine dayanılıyorsa mevcut raporlar, epikrizler ve ilgili tıbbi belgeler
• Malvarlığının korunması gerekiyorsa ilgili banka, tapu, borç veya işlem bilgileri
• Hükümlülük sebebine dayanılıyorsa kesinleşmiş hüküm ve infaza ilişkin bilgiler

Mahkeme gerekli resmî kayıtları ilgili kurumlardan isteyebilir ve sağlık kurulu incelemesi için sevk işlemlerini yürütür. Önceden alınmış bir engelli sağlık raporunun her durumda vesayet değerlendirmesine yeterli olduğu kabul edilmemelidir. Raporun konusu, güncelliği ve kısıtlama sebebine ilişkin değerlendirmesi önemlidir.

Vasi tayini dilekçesi ve başvuru süreci

Dilekçede yalnızca “anneme vasi olmak istiyorum” demek yerine, kişinin hangi işlerini neden yürütemediği açıklanmalıdır. Örneğin hangi tarihlerde banka işlemlerinde güçlük yaşandığı, bakım ihtiyacının nasıl karşılandığı ve malvarlığı açısından somut bir risk bulunup bulunmadığı belirtilebilir. Örnek dilekçeler, kişinin durumuna uyarlanmadan kullanılmamalıdır.

1. Başvuru hazırlanır: Hukuki sebep, somut olaylar, deliller ve varsa vasi adayı belirtilir.
2. Mahkeme araştırma yapar: Nüfus, yerleşim yeri, sağlık, malvarlığı ve diğer ilgili kayıtlar incelenir.
3. Rapor ve dinleme işlemleri tamamlanır: Başvuru sebebinin gerektirdiği usul uygulanır.
4. Vesayet ihtiyacı ve aday değerlendirilir: Mahkeme kişinin korunmasını, adayın uygunluğunu ve çıkar çatışması bulunup bulunmadığını gözetir.
5. Karar ve görev işlemleri yürütülür: Tebliğ, gerektiğinde ilan ve kesinleşme işlemleri tamamlanır; vasi görevi mahkemenin belirlediği kapsamda üstlenir.

TMK m. 409 gereğince savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim veya kişinin kendi isteği nedeniyle kısıtlamada kişi dinlenmeden karar verilemez. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığında resmî sağlık kurulu raporu zorunludur; hâkim kurul raporunu gözeterek ilgiliyi dinleyebilir. Sağlık raporunun alınması için gerekli koruma işlemleri de kanundaki usule tabidir; yakınlar kendiliğinden zor kullanma yetkisi kazanmaz.

Kimler vasi olabilir?

Vasi, görevi yerine getirebilecek yetenekte bir ergin olmalıdır. Haklı bir engel bulunmadıkça eşe veya yakın hısımlardan uygun bir kişiye öncelik verilir. Yerleşim yerlerinin yakınlığı, kişisel ilişki, görevin fiilen yürütülmesi ve korunacak kişinin ya da anne ve babasının önerisi değerlendirilir.

Kısıtlılar, kamu hizmetinden yasaklı kişiler, kanundaki diğer engel hâllerine girenler ve korunacak kişiyle önemli menfaat çatışması veya düşmanlığı bulunanlar vasi olamaz. Akrabalık tek başına atanma garantisi değildir. Birden fazla kardeşin aday olması hâlinde mahkeme aile içi sıralamaya değil, kişinin menfaatine ve adayların uygunluğuna bakar.

Vasi tayini ne kadar sürer ve masrafları nelerdir?

Her dosya için geçerli bir sonuçlanma süresi verilemez. Sağlık kurulu randevusu, raporun tamamlanması, tebligatlar, dinleme işlemleri ve mahkemenin iş yükü süreyi etkiler. Belgelerin eksiksiz sunulması süreci kolaylaştırabilir; belirli bir günde karar çıkacağını garanti etmez.

Giderler başvurunun kapsamına, gerekli tebligatlara, sağlık incelemesine ve diğer işlemlere göre değişir. Avukatla takip edilmesi hâlinde vekâlet ücreti ayrıca değerlendirilir. Güncel tarifeler ve dosyanın ihtiyaçları görülmeden tek bir toplam ücret vermek yanıltıcı olur. Ekonomik imkânı yetersiz kişiler adli yardım koşullarını araştırabilir.

Gecikme nedeniyle kişinin veya malvarlığının zarar görme ihtimali varsa, TMK m. 420 kapsamında geçici önlem istenebilir. Mahkeme gerekli hâllerde vasi atanmadan önce de koruma tedbirleri alabilir ve temsilci atayabilir. Dilekçede aciliyetin somut belgelerle açıklanması önemlidir.

Vasinin görevleri ve mahkeme izni gerektiren işlemler

Vasi, göreve başladıktan sonra kişinin bakım ve korunmasını gözetir, malvarlığının defterinin tutulmasına katılır ve gelir ile giderleri belgelendirir. TMK m. 454 uyarınca mahkemenin belirlediği tarihlerde ve her hâlde yılda bir defa hesap sunar. Kişinin görüş oluşturup açıklama yeteneği varsa önemli işlerde olanak ölçüsünde görüşünü alır.

Vasilik kararı sınırsız tasarruf yetkisi vermez. TMK m. 462 ve 463, bazı işlemleri vesayet makamının; bazılarını ise bunun yanında denetim makamının iznine bağlar:

• Taşınmaz alımı, satımı ve ipotek: Vesayet makamının izni gerekir; satışta TMK m. 444'teki özel usul de uygulanır.
• Borç alma veya verme: Ödünç işlemleri vesayet makamının iznine tabidir.
• Dava açma ve sulh: Acele hâllerde geçici önlem alma yetkisi saklı kalmak üzere mahkeme izni gerekir.
• Mirasın paylaştırılması: Paylaştırma ve miras payının devri sözleşmeleri vesayet makamının iznine tabidir.
• Mirasın kabulü veya reddi: Vesayet makamının izninden sonra denetim makamının da izni gerekir.

Vesayet altındaki kişi adına kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağışlarda bulunmak TMK m. 449 gereğince yasaktır. İzin alınması bu yasak işlemleri kendiliğinden yapılabilir hâle getirmez.

Vasi banka hesabından para çekebilir mi?

Kişinin maaşı ve banka hesapları kendisine ait olmaya devam eder. Vasi bu gelirleri kişinin bakım, sağlık ve yaşam ihtiyaçları için yönetir. Bankaya sunulan vasilik kararının kapsamı, mahkemenin talimatları ve işlemin olağan yönetim içinde kalıp kalmadığı değerlendirilir. Gerekli hâllerde vesayet dosyasından ayrıca izin veya açıklayıcı karar alınır.

Vasinin kendi hesabıyla kişinin parasını karıştırması, belgesiz harcama yapması veya parayı kendi yararına kullanması hukuki sorumluluk doğurabilir. Hesap dökümleri, faturalar ve ödeme belgeleri düzenli saklanmalıdır.

Vasi taşınmaz satışı ve miras işlemlerini nasıl yürütür?

Taşınmaz satışı ancak vesayet altındaki kişinin menfaatinin gerektirdiği hâllerde ve mahkeme denetiminde mümkündür. Kural açık artırmayla satıştır; istisnai pazarlıkla satışa denetim makamı karar verebilir. Aile üyelerinin anlaşması veya alıcının hazır olması tek başına tapuda satış yapılmasına yetmez.

Vasi ile vesayet altındaki kişinin aynı mirasta pay sahibi olması gibi durumlarda somut bir menfaat çatışması varsa temsil kayyımı gündeme gelebilir. Vasi atanması, mirasın reddi gibi süreli işlemleri bekletmek için gerekçe sayılmamalıdır; izin ve süre koşulları birlikte incelenmelidir. Ayrıntılar için miras paylaşımı ve mirasın reddi sayfamıza bakabilirsiniz.

Vasilik süresi, itiraz ve vasinin değiştirilmesi

TMK m. 456'ya göre vasi kural olarak iki yıl için atanır. Vesayet makamı görevi her defasında ikişer yıl uzatabilir; dört yıl dolduğunda vasi kaçınma hakkını kullanabilir. Görev süresinin dolması, vesayet altındaki kişinin kısıtlılığını kendiliğinden kaldırmaz. Görevi sona eren vasi de yenisi başlayıncaya kadar zorunlu işleri yürütmekle yükümlüdür.

Vasiliğe atanan kişi, atamanın kendisine tebliğinden itibaren on gün içinde kanuni kaçınma sebeplerini ileri sürebilir. İlgililer ise atamayı öğrendikleri günden itibaren on gün içinde atamanın kanuna aykırılığını ileri sürebilir. Bu başvurular TMK m. 422 çerçevesinde değerlendirilir.

Vasinin görevini ihmal etmesi, yetkilerini kötüye kullanması veya görevi yürütmekte yetersiz kalması hâlinde şikâyet ve görevden alma yolları gündeme gelir. Atanan kişiye itiraz, vasinin işlemlerinden şikâyet ve kısıtlama kararının denetimi aynı başvuru değildir. Uygulanacak merci ve süre, kararın türüne göre belirlenmelidir; bütün vesayet kararları için tek bir itiraz süresi varsayılmamalıdır.

Vesayet nasıl kaldırılır?

Vesayetin sona ermesi, kuruluş sebebine göre değişir. Küçük üzerindeki vesayet erginlikle kendiliğinden sona erer. Diğer kısıtlılıklarda sebebin ortadan kalkması üzerine vesayet makamına başvurulur; kısıtlı ve ilgililer kaldırılma talebinde bulunabilir.

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayalı vesayetin kaldırılması, sebebin ortadan kalktığının resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmesini gerektirir. Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı veya kötü yönetim nedeniyle kısıtlamada TMK m. 475'teki en az bir yıllık şikâyete meydan vermeme koşulu da gözetilir. Kişinin kendi isteğiyle kısıtlanmasında ise kısıtlama sebebinin ortadan kalkması aranır.

Hapis cezasının infazına bağlı vesayette, TMK m. 471 uyarınca hapis hâli hukuka uygun biçimde sona erdiğinde vesayet kendiliğinden kalkar. İnfaz devam ederken toplam beş yıldan az hapis cezasına bağlı kısıtlamada kişinin istemiyle vesayet sona erdirilebilir. Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasına bağlı kısıtlamada ise kişinin talebi yanında kişiliğinin veya malvarlığının korunması sebebinin ortadan kalkması aranır.

Vasi tayini başvurusunda dikkat edilmesi gerekenler

• Yaşlılık veya engellilik bilgisini otomatik kısıtlama sebebi olarak sunmamak
• Korunma ihtiyacını somut olaylar ve ilgili belgelerle açıklamak
• Başvuruyu doğru yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine yapmak
• Vasi adayıyla korunacak kişi arasında menfaat çatışması bulunup bulunmadığını değerlendirmek
• Vasilik kararından sonra yapılacak tapu, banka ve miras işlemlerinin izin koşullarını ayrıca incelemek
• Karardaki görev süresini, hesap verme tarihlerini ve başvuru sürelerini takip etmek

Vesayetin amacı aile içindeki bir kişiye sınırsız yetki vermek değil, korunmaya ihtiyaç duyan kişinin haklarını güvence altına almaktır. Başvurunun sebebi, adayın uygunluğu ve yapılacak işlemler birlikte değerlendirilmelidir. Somut dosyanızın değerlendirilmesi için Av. Hilal Türkoğlu Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.

Resmî mevzuat kaynakları

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu
• 7499 sayılı Kanun ve 2024 vesayet değişiklikleri
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu