Skip to main content
Av. Hilal Türkoğlu Hukuk Bürosu

İş ve Çalışma Hayatı Hukuku İşçilik Alacakları ve Fazla Mesai Ücreti

Ücret, fazla çalışma, yıllık izin ve diğer işçilik alacaklarının talep edilmesine ilişkin genel bilgi sunar.

Kısa cevap

Ödenmeyen işçilik alacaklarımı ve fazla mesai ücretimi nasıl talep edebilirim?

Ücret, fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram, genel tatil ve kullanılmayan yıllık izin gibi alacaklar ayrı koşullarla hesaplanır. Haftalık 45 saati aşan çalışma kural olarak yüzde 50 zamlıdır. Talep öncesinde çalışma ve ödeme kayıtları toplanmalı; dava açmadan önce zorunlu arabuluculuğa başvurulmalıdır.

Bu sayfa kimler için

Bu sayfa, ücretinin bir bölümü ödenmeyen, fazla çalışmasının bordroya yansımadığını düşünen, hafta tatili veya ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışan ya da sözleşme sonunda kullanılmayan yıllık izin ücreti bulunan işçiler içindir. İşverenler de çalışma süresi kayıtları, bordrolama ve ödeme yükümlülüklerini gözden geçirmek için yararlanabilir. Üst düzey yönetici, satış primiyle çalışan, kısmi süreli çalışan, vardiyalı çalışan, uzaktan çalışan veya özel kanun kapsamındaki kişilerin hesabı farklılaşabilir. Fiilî çalışma düzeni, ücret yapısı, imzalı kayıtlar ve zamanaşımı her alacak için ayrı değerlendirilmelidir.

Öne çıkan bilgiler

  1. Her alacak kaleminin doğma anı, hesap yöntemi ve zamanaşımı başlangıcı ayrıdır.

  2. Fazla çalışma haftalık 45 saati aşan çalışmadır; sözleşmeyle daha kısa süre belirlenmişse 45 saate kadar olan bölüm fazla sürelerle çalışmadır.

  3. Fazla çalışma ücreti saatlik ücretin yüzde 50, fazla sürelerle çalışma ise yüzde 25 artırılmasıyla hesaplanır.

  4. Yıllık fazla çalışma toplamı işçi başına 270 saati aşamaz; bu sınır aşılmış çalışmanın karşılıksız kalacağı anlamına gelmez.

  5. Bordro, banka, puantaj, giriş-çıkış ve yazışmalar birlikte incelenmeli; deliller hukuka uygun elde edilmelidir.

  6. İşçilik alacağı davasından önce arabulucuya başvuru dava şartıdır ve talep kalemleri açıkça belirtilmelidir.

Yasal süreler

Süreler hak düşürücü olabilir. Aşağıdaki süreler genel kuralı gösterir; somut olayınızda başlangıç tarihi değişebilir.

  • 5 yıl

    Ücret alacaklarında zamanaşımı

    4857 m. 32 uyarınca her ücret alacağı muaccel olduğu tarihten itibaren ayrı değerlendirilir. Sözleşmenin devam etmesi zamanaşımını kendiliğinden durdurmaz.

  • Kural olarak 5 yıl

    Fazla çalışma ve tatil ücreti

    Ücret niteliğindeki dönemsel alacaklarda ilgili ödeme tarihinden başlayan beş yıllık zamanaşımı dikkate alınır. Kesilme ve durma nedenleri somut olayda kontrol edilir.

  • Kural olarak 5 yıl

    Kullanılmayan yıllık izin ücreti

    Ücret, iş sözleşmesinin sona ermesiyle doğar. 25 Ekim 2017 öncesinden gelen dönemlerde 4857 Geçici m. 8 kapsamındaki geçiş hesabı ayrıca yapılır.

  • 20 gün

    Ücret ödenmediğinde çalışmaktan kaçınma

    Ücret ödeme gününden itibaren mücbir neden dışında yirmi gün geçerse 4857 m. 34 koşullarıyla işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu bir dava zamanaşımı değildir.

  • 6 ay içinde

    Fazla çalışmanın serbest zaman karşılığı

    İşçi yazılı başvuruyla zamlı ücret yerine serbest zaman isterse hak ettiği zamanı yönetmelik koşullarıyla altı ay içinde kullanır.

  • 3 hafta + en çok 1 hafta

    Arabuluculuk faaliyeti

    7036 m. 3/10 uyarınca arabulucunun görevlendirilmesinden itibaren işler. Başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur; bu süre talep sahibinin başvuru süresi değildir.

Süreç adım adım

  1. Alacak kalemlerini dönemleriyle ayırın

    Ücret, prim, fazla çalışma, hafta tatili, genel tatil ve izin ücretini aynı toplam içinde eritmeden hangi ay veya döneme ait olduklarıyla listeleyin.

  2. Fiilî çalışma düzenini çıkarın

    Vardiya başlangıç-bitişleri, ara dinlenmeleri, haftalık tatil ve görev dışı bekleme sürelerini takvim üzerinde belirleyin.

  3. Ücret ve çalışma delillerini karşılaştırın

    Bordro, banka ödemesi, puantaj, kart basma, vardiya listesi ve hukuka uygun yazışmalar arasındaki uyumu kontrol edin.

  4. Her kalemi ayrı hesaplayın

    Saatlik ücret, zam oranı, çalışma günü, izin süresi ve yapılan ödemeleri ilgili alacağın kendi kuralına göre hesaplayın.

  5. Zamanaşımı takvimini belirleyin

    Her dönemsel alacağın muacceliyet tarihini; kullanılmayan izin bakımından sözleşmenin sona erme tarihini ve geçiş hükümlerini ayrı kaydedin.

  6. Arabuluculuğa başvurup sonucu izleyin

    Talep türleri, dönemleri ve mümkünse miktarlarıyla başvurun. Anlaşma olmazsa görev, yetki ve zamanaşımına göre iş mahkemesinde dava yolunu değerlendirin.

Gerekli belgeler

  • İş sözleşmesi, ek protokoller ve varsa toplu iş sözleşmesi
  • Ücret bordroları, ücret hesap pusulaları ve banka hareketleri
  • Puantaj, kart basma, vardiya ve giriş-çıkış kayıtları
  • Görevlendirme, iş emri, e-posta ve hukuka uygun mesaj kayıtları
  • Yıllık izin talep, onay ve izin kayıt belgeleri
  • Hafta tatili ve ulusal bayram/genel tatil çalışma çizelgeleri
  • Prim, ikramiye, yol, yemek ve yan hak ödeme kayıtları
  • Çalışma düzenini bilen tanıkların kimlik ve iletişim bilgileri
  • Fesih belgeleri ile arabuluculuk başvurusu ve son tutanak

Sık yapılan hatalar

  • Dikkat

    Dikkat 01

    Her gün 7,5 saati aşanı otomatik fazla mesai saymak

    Genel kural haftalık 45 saat üzerinden kurulur. Denkleştirme, gece çalışması ve günlük üst sınırlar gibi özel hükümler ayrıca incelenmelidir.

  • Dikkat

    Dikkat 02

    Ara dinlenmelerini çalışma süresine eklemek

    İşçinin serbestçe kullanabildiği gerçek ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz. Kâğıt üzerindeki mola ile fiilî kullanım farklıysa deliller önem kazanır.

  • Dikkat

    Dikkat 03

    İmzalı bordroyu hiç incelemeden kabul veya reddetmek

    Bordronun ihtirazi kayıt içerip içermediği, ödemenin bankayla uyumu ve bordroda tahakkuk bulunan aylar birlikte değerlendirilmelidir.

  • Dikkat

    Dikkat 04

    270 saati aşan çalışmanın talep edilemeyeceğini sanmak

    Yıllık sınır işçiyi koruyan bir çalışma süresi kuralıdır; sınırın aşılması fiilen yapılan ve ispatlanan çalışmanın ücret karşılığını ortadan kaldırmaz.

  • Dikkat

    Dikkat 05

    Bütün alacaklarda zamanaşımını çıkıştan başlatmak

    Dönemsel ücret alacakları doğdukları tarihten itibaren işler. Kullanılmayan yıllık izin ücreti ise sözleşmenin sona ermesiyle doğar.

  • Dikkat

    Dikkat 06

    Arabuluculukta alacak kalemlerini belirtmemek

    Başvuruda yalnız genel bir “işçilik alacağı” ifadesi kullanmak, dava şartının hangi talepler için tamamlandığı konusunda uyuşmazlık çıkarabilir.

Ayrıntılı bilgi

İşçilik alacakları tek bir toplamdan ibaret değildir. Temel ücret, prim, fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ile kullanılmayan yıllık izin ücreti farklı olaylarda doğar. Sağlıklı bir değerlendirme için çalışma takvimi, bordrolar ve banka ödemeleri aynı dönemler üzerinden karşılaştırılmalıdır.

Çalışma ilişkisi sürerken talepte bulunulması ile sözleşme sona erdikten sonraki hesap da farklı sonuçlar yaratabilir. Özellikle kullanılmayan izin ücreti ve feshe bağlı tazminatlar için doğum anı ayrıca belirlenmelidir.

Hangi işçilik alacakları talep edilebilir?

İşçinin çalışmasının karşılığı olan temel ücret yanında sözleşme veya işyeri uygulamasından doğan prim ve ikramiye gündeme gelebilir. Hafta tatilinde ya da ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışma, koşulları varsa ayrıca ücretlendirilir. Kullanılmayan yıllık izin ücreti ise iş sözleşmesi devam ederken paraya çevrilmez; sözleşme sona erdiğinde kullanılmamış günler için doğar.

Her kalem için hangi dönemde hak kazanıldığı ve ne kadar ödeme yapıldığı belirlenmelidir. Bordroda bir tahakkuk bulunması, karşılığının mutlaka ödendiğini; banka ödemesi bulunması da ödemenin hangi kaleme ait olduğunu tek başına göstermeyebilir.

Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma farkı

4857 m. 41 uyarınca ülkenin genel yararları, işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışma sayılır. Sözleşmede haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, sözleşme süresini aşan ve 45 saate kadar olan bölüm fazla sürelerle çalışma olarak adlandırılır.

Fazla çalışmanın her saati normal saat ücretinin yüzde 50, fazla sürelerle çalışmanın her saati ise yüzde 25 artırılmasıyla ödenir. İşçi yazılı başvuruyla ücret yerine fazla çalışma saati başına bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalışma saati başına bir saat on beş dakika serbest zaman kullanabilir.

270 saat sınırı ve işçi onayı

Fazla çalışmanın toplamı bir yılda işçi başına 270 saati aşamaz. Bu sınır, işverenin çalışma düzenleme yükümlülüğüdür; aşan fiilî çalışmanın ücretsiz sayılması sonucu doğurmaz. Fazla çalışma için kural olarak işçinin yazılı onayı alınır. Zorunlu nedenler ve olağanüstü durumlara ilişkin kanuni hükümler saklıdır.

İşçi onayını otuz gün önceden yazılı bildirerek geri alabilir. Kısmi süreli işçilere fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırılamaz; sağlık ve işin niteliğine göre başka yasaklar da vardır. Gece çalışması, denkleştirme ve günlük çalışma üst sınırı hesabı değiştirebilir.

Çalışma süresi nasıl belirlenir?

İşe başlama ve bitiş saatlerinden işçinin serbestçe kullanabildiği gerçek ara dinlenmeleri çıkarılır. Vardiya listeleri, kart basma kayıtları, araç takip veya iş emri kayıtları, kurumsal yazışmalar ve işin fiilî yürütümü birlikte değerlendirilir. İşyerinde bulunulan her süre otomatik olarak çalışma süresi değildir; buna karşılık kâğıt üzerinde mola gösterilmesi de molanın fiilen kullanıldığını tek başına kanıtlamaz.

Haftalık hesap yapılırken her haftanın çalışma günleri ve tatilleri ayrı çıkarılmalıdır. Aylık toplamı sabit bir katsayıyla bölmek bazı düzenlerde yaklaşık sonuç verir; değişken vardiya, denkleştirme veya eksik hafta bulunduğunda hatalı olabilir.

Bordro, banka ve tanık delili

İmzalı bordronun fazla çalışma tahakkuku içerip içermediği, ihtirazi kayıt bulunup bulunmadığı ve yazılı tutarın bankadan ödenip ödenmediği önemlidir. İşverenin tutmakla yükümlü olduğu çalışma kayıtları ile işçinin sunduğu belgeler çelişirse kayıtların güvenilirliği somut biçimde incelenir.

Yazılı kayıt bulunmayan dönemlerde çalışma düzenini bilen tanıkların anlatımları önem kazanabilir. Tanığın aynı dönemde ve benzer koşullarda çalışması, bilgisinin kaynağı ve taraflarla ilişkisi değerlendirilir. Başkasının hesabına izinsiz erişmek veya kişisel verileri hukuka aykırı elde etmekten kaçınılmalıdır.

Ücretin ödenmemesi ve yıllık izin

Ücret en geç ayda bir ödenir. Ödeme gününden itibaren mücbir neden dışında yirmi gün geçerse işçi, 4857 m. 34 koşullarıyla iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu hak, iş sözleşmesinin kendiliğinden sona erdiği veya her gecikmenin doğrudan haklı fesih oluşturduğu anlamına gelmez.

Yıllık ücretli izin hakkı kural olarak en az bir yıllık çalışmayla doğar. İzin kullandırıldığını ispatlayan izin kayıtları işveren tarafından tutulur. Sözleşme sona erdiğinde kullanılmayan izin günlerinin ücreti, sona erme tarihindeki ücret üzerinden doğar; fesih nedeninden bağımsız olarak değerlendirilir.

Zamanaşımı ve zorunlu arabuluculuk

Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır ve dönemsel alacaklarda her ödeme tarihi ayrı önem taşır. Kullanılmayan izin ücreti sözleşmenin sona ermesiyle muaccel olur. 25 Ekim 2017’de yürürlüğe giren değişikliklerden önce başlamış sürelerde Geçici m. 8’e göre eski ve yeni süre karşılaştırması gerekebilir.

Dava açmadan önce 7036 m. 3 gereğince arabulucuya başvurulmalıdır. Ücret, fazla çalışma, tatil ve izin taleplerinin ayrı ayrı belirtilmesi; dönem ve hesap dayanağının görüşmede açıklanması uyuşmazlığın sağlıklı ele alınmasını sağlar. Anlaşma olmazsa görevli iş mahkemesinde dava değerlendirilir.

Mevzuat kaynakları

Kanun dayanağı

  • 4857 sayılı İş Kanunu · m. 32, 34, 37

    Ücret, ödeme günü ve ücret hesap pusulası

  • 4857 sayılı İş Kanunu · m. 41

    Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma

  • 4857 sayılı İş Kanunu · m. 46–47

    Hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil ücreti

  • 4857 sayılı İş Kanunu · m. 53–59

    Yıllık ücretli izin ve sözleşme sonundaki izin ücreti

  • 4857 sayılı İş Kanunu · m. 63; Ek m. 3; Geçici m. 8

    Çalışma süresi, zamanaşımı ve geçiş hükmü

  • Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği · m. 4–6, 9–10

    Ücret, sınır, serbest zaman, onay ve kayıt

  • 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu · m. 3, 5–6

    Dava şartı arabuluculuk, görev ve yetki

Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut olayınıza uygulanacak süreç ve süreler dosyanıza göre değişir.

Son Güncelleme: